scheduleसोमवार माघ १० गते, २०७३

बूढो अनलाइन क्याटलगर: कदी

अशोक थापा

पुस्तकालय विज्ञानमा पुस्तकालयमा रहेका सामग्रीहरूको सूचीकरण गर्ने कार्यलाई क्याटलग भनिन्छ भने क्याटलग गर्ने व्यक्ति वा कर्मचारीलाई क्याटलगर भनिन्छ । हरेक पेसा उमेरसँग सम्बन्धित हुनु कुनै नौलो कुरा होइन । व्यक्तिले कुन उमेरदेखि काम गर्न थाल्ल ? र, कहिलेसम्म गर्छ ? यी दुवै प्रश्‍न सापेक्षित प्रश्‍नहरू हुन् ।

सामान्यतया नेपालका सन्दर्भमा १५-१६ वर्षपछि प्रवेशिका (एसएलसी) पास गर्छन् र काम गर्न थाल्छन् त्यो स्वाभाविक हो । अन्तर्राष्‍ट्रिय तहमा पेसाकर्मीको उमेरको मापदण्ड हेर्ने हो भने पनि ६० वर्षको हाराहारीमा सेवा निवृत्त (रिटार्ड) हुने प्रचलन छ । सेवानिवृत्त हुनु भनेको तपाईंको सक्रिय रूपमा कार्य गर्ने उमेर गुज्रियो भन्नु पनि हो । तर यहाँ उठान गर्न खोजिएको तथ्य के हो भने झन्डै ८७ वर्षको उमेर हुन लाग्दा पनि नियमित पुस्तकालयका सामग्री क्याटलग र्ने क्याटलगरको हो त्यो पनि अनलाइनको माध्यमबाट ।

उनको नाम कमलमणि आचार्य दीक्षित हो । साहित्यमा उनलाई कदी (कमल दीक्षित) नामले चिनिन्छ । उमेरले उनी ८७ वर्ष पुगे । उनको नियमित दिनचर्चा छ पुस्तकालयमा बस्ने, नयाँ पुराना कुराहरू पढ्ने र नियमति अनलाइन क्याटलग गर्ने । उनका बुढ्यौलीले नछोएका दश औँलाले झन्डै ३५ हजार पुस्तकहरू अनलाइन क्याटलग गरिसकेका छन् र निरन्तर गरिहरेको छ हरेक दिन ।

आजका पुस्ताका मान्छेहरू प्रविधिमा हिड्न बढी रुचाउँछन् तर नेपालका पुस्तकालय क्षेत्रको तथ्य भने फरक छ । त्यो फरकपन के हो भने उनीहरू प्रविधिमा रमेर काम गर्न रुचाउँदैनन् । नेपालका पुस्तकालहरू अनलाइन क्यटालगमा पुगेका कति छन् भन्यो भने हालसम्म दुई हातका औँलामा गन्न सकिन्छ । तर एउटा वृद्ध निरन्तर चस्माभित्रबाट अक्षर चिह्‌याइ रहेको छ त्यो पनि देवनागरी लिपिमा । मदन पुरस्कार पुस्तकालय जति पनि क्याटलग देश विदेशबाट हेरिएका छन् । त्यो उनैको पौरखले हेरिएका हुन् । उनको सक्रियता, उनको लगाव र संरक्षणका लागि लगावमा रहने उनी कमलमणि नेपालका मात्र नभएर सम्भवत: संसारकै बूढो क्याटलगर हुनु भन्नुमा सायद विरोध नहोला । युरोप अमेरिका हिन्दूस्तानमा पनि यति पाको मान्छेले हरेक दिन प्रविधमा रमेर पुस्तकालय व्यवस्थापन गरेको हामीलाई थाहा छैन ।

हुन त मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा अन्य युवा (जोसिला) कर्मचारी नभएका होइनन् । उनीहरूको काम भने भिन्नै छ । उनीहरू स्क्यान गर्छन्, संरक्षणका लागि खट्छन्, पाठक सुविधालाई ध्यान दिन्छन् यस्तै यस्तै तर पुस्तकालयमा प्राप्‍त सामग्री भने उही व्यक्त गर्छ र गरिरहेको छ निरन्तर लाग्छ यो उसकै ठेक्का हो अरूको त्यहाँ कुनै पहुँच छैन । लामो समय उनले सामन्य कम्प्युटरमै काम गरे आँखामा हल्का समस्या भएपछि भने उनको अगाडि ठूलो स्किन (टीभी जस्तै) भित्तामा झुन्ड्याइएको छ । त्यो स्क्रिनभित्र चलबलाउँछन् रोमनबाटै चल्ने युनिकोड नेपाली अक्षर ।

अशोक थापा

उनीसँग सामन्य मान्छे झट्ट झ्याम्मिदैनन् किन भने उनी देखेका कुरा खरो रूपमा राख्छन् । जस तसलाई ती कुरा हजम नहुन पनि सक्छ । उनी जब तथ्यमा वात गर्न थाल्छन् उनका कुरा सुनेर कान थाक्दैनन् । साहित्यमा कुरा त उनी यति रसले गर्छन् त्यो नेपाली समालोचनामा अभिलेख नभएका तथ्य जस्ता लाग्छन् त ती तथ्यले नेपाली साहित्यको इतिहासको सम्परीक्षण गर्नुपर्छ ।

कुरा साहित्यको छोडी पुस्तकालयमै केन्द्रित छ । पुस्तकालयतर्फको लगाव भने उनको केटौली उमेरदेखि नै हो । उनी स्कुले केटो थिए तर उनमा एउटा अचम्मको सौख थियो जुन गुच्चा खेल्ने, लङ्गुर बुर्जा खेल्ने भन्दा भिन्न छ । उनी पुस्तक संकलन गर्न रुचाउँथे त्यो पनि खाजा खान दिएको पैसा बटुलेर । उनले सङ्कलन गरेका पुस्तक त्यसै असरल्ल छोड्न चाहेनन् । सुरुका दिनहरूमा उनले किताबमा कमलको नेपाली सङ्ग्रह भने छाप लगाए । त्यसलाई जम्मा गरे । बचाउने हरेक उपाय गरे । गाताबन्दी त्यो पनि हार्ड कभर हाल्ने काम पनि उनले गरे । प्रविधिले साथ नदिए पनि उनले जे प्रविधि देखे बुझे संरक्षणका लागि सोही कार्य गरे । पुस्तकमा कडा गाता हाल्नेदेखि, माइक्रो फिल्मिङ गर्ने, प्रविधि सहज हुँदै गएपछि स्क्यानिङ गर्ने आदि आदि ।

जब पुग्यो असी अनि कुना पसी भन्ने उखान दीक्षितका लागि लागू हुँदैन न त जब पुग्यो नब्य हब्य न कब्यले ने उनलाई छुने नै छ । हुन त अन्न पानीको शरीर हो जति बेलासम्म सुविस्ताले चल्छ सधैँ चलिरहन्छ भन्ने छैन । आजसम्म उनको अनुहारमा झल्कने खुसी, तेजिला आँखा र ठट्टा गर्ने अनौठो शैलीले लाग्छ उनले सय वर्षसम्म पनि अनलाईन क्याटलग गर्ने छन् । सुस्वास्थ्यको दीर्घायुको कामना एउटा बूढो अनलाईन क्यालगरलाई ।
(केही महिना अगाडि वहाँलाई भेटेर तयार पारिएको एक सामग्री, हार्दिक श्रद्धा-सुमनसहित) 

प्रतिकृया लेख्नुहोस्:
Vianet
NTC MPoS
Sagarmatha Finance
Parbhu Bank
Sajha Prakashan
Promote your Business with us
Vianet
NTC MPoS
Sagarmatha Finance
Parbhu Bank
Sajha Prakashan
Promote your Business with us

विश्व More

जीवन शैली More

साहित्य More

स्वास्थ्य More

पत्रपत्रिकाबाट More

प्रवास More

default-addImage
default-addImage