scheduleआइतवार जेष्ठ ११ गते, २०७७

पाँचपटक सूचीकृत भएर पनि नोबेल पुरस्कार नपाएका गोर्कीको कहानी

अनुराग भारद्वाज

रुसी साहित्यका चम्किला नक्षत्र मेक्सिम गोर्कीको आफ्नो देशमा मात्र हैन, विश्व साहित्यमा पनि उत्तिकै उच्च स्थान छ । उनी रुसको निझ्नी नोवगर्द शरहमा जन्मिएका थिए । पिताको मृत्युपछि गोर्की बेसहारा भए । आफ्ना नजिकका नातेदारहरुको घरघर चहार्दै बचपन गुजार्नु उनको नियति बन्यो । तर यही अनुभवपछि उनको लेखनको आधार बन्यो ।

गोेर्की पैदल हिंड्न खुबै मन पराउँथे । जहाँ पुग्थे, त्यहाँको समाज र समस्यालाई गहिरोे गरी बुझ्न खोज्थे । यही तरिकाले उनले आफ्नो ज्ञान र अनौपचारिक शिक्षा अघि बढाए । मानव र विश्वबारे समझदारी हासिल गरे । गोर्कीको खाँटी पारिवारिक नाम अलेक्साई मेक्सिमोकोभ पेश्कोभ थियो । उनको पहिलो उपन्यास सन् १९९२ मा प्रकाशित ‘मकरचुद्र’ थियो । यो किताबमा उनले आफ्नो नाम एम. गोर्की लेखेका थिए । ‘मकरचुद्र’ एक रोम निवासी इटालियन पात्र हो, जो यात्राका लागि हिंडेको छ ।

त्यतिखेर उनी टिफसिल पुगेका थिए । त्यहाँ ट्रान्सककेसियन रेलवे बन्दै थियो । केही समय उनले त्यहाँ खानी मजदुरको रुपमा काम गरेका थिए । पेश्कोव नामको त्यो टुहुरो बालक कसरी एक विश्व चर्चित लेखक मेक्सिम गोर्की बने त्यो उनका संस्मरणका किताबहरु ‘मेरो बाल्यकाल’, ‘मान्छेहरुको माझमा’ र ‘मेरो विश्वविद्यालय’ चर्चा गरिएको छ । यी गोर्कीका आत्मकथा हुन ।

Dish_Home
म्याक्सिम गोर्की

‘मेरो बाल्यकाल’ उनी आफ्नो पिताको मृत्युबाट शुरुवात गर्दछन् । यसले उनको पिताप्रतिको श्रद्धा र विश्वास झल्किन्छ । सायद उनी आफ्नी आमाप्रति उत्तिकै विश्वस्त थिएनन् । उनले त्यस किताबमा एक ठाउँ लेखेका छन्, ‘हजुरआमा आमासँग खुबै डराउनुहुन्छ । मलाई पनि खै किन हो आमासँग डर लाग्दछ । त्यसैले आमासँग भन्दा म हजुरआमासंग बढी नजिक हुन्छु ।’

तर गोर्कीको सबैभन्दा स्मरणीय कृति नै ‘आमा’ उपन्यास हो । यो उपन्यासले जारशाही शासनमा जकडिएको रुसको स्थिति चित्रण गर्दछ । रुसका क्रान्तिकारी नेता लेनिनकी पत्नी नाजेज्दा क्रुप्सकायाल लेनिनको जीवनीमा लेखेकी छन् कि उनी गोर्कीको ‘आमा’ खुबै मन पराउँथिन । लेनिनकी बहिनी उल्यानोभले पनि गोर्कीको चर्चा गरेकी छन् । लेनिनको परिवारभित्र गोर्कीलाई महत्व दिएर पढिन्थ्यो भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।

लेनिन आफैले यो कृतिको बारम्बार चर्चा गर्थे । गोर्कीले एक ठाउँ यो उपन्यासबारे लेनिनसंगको भेटमा चर्चा भएको उल्लेख गरेका छन् । गोर्की भन्छन्, ‘त्यो भेटमा लेनिनले मेरो आमा उपन्यासको पनि कुरा उठाए । आँखाहरु चम्किला पर्दै उपन्यासका कमजोरीहरु मलाई गनाए । तर उनको प्रष्ट धारणा थियो– यो एक सर्वश्रेष्ठ रचना हो । रुसी समाजको एउटा कालखण्डलाई यसले राम्रो चित्रण गर्दछ ।’

गोर्कीलाई यसकारण मन पराइन्छ कि उनी जे लेख्थे, आफ्नो अनुभूतिको सच्चाई लेख्थे । उनका कथाका पात्रहरु उनको वरिपरिका मान्छे हुन्थे । उनलाई कसैले यो आरोप लगाउन सक्दैनथ्यो कि उनी रुसी समाजको यथार्थभन्दा बाहिर कुनै काल्पनिक कुरा लेख्दैछन् । कतिपय आलोचकले उनलाई ‘आमा’ उपन्यासमा त्यतिखेर रुसी समाजमा हुँदै नभएको क्रान्तिकारी स्थिति दर्साएको आलोचना गरेका थिए ।

पछि गोर्कीले यो प्रष्ट गरे कि उपन्यास सन् १९०२ मा उनको गाउँ निझ्नी इलाकाको सोर्मोवो गाउँमा भएको एक मजदुर आन्दोलनमा आधारित थियो । उनले उपन्यासमा चित्रण गरेकी आमा निलोभ्ना र छोरा पावेल गोर्कीका टाढाका नातेदार एना किरिलोभ्ना जोलोमोभ र उनका छोरा फ्योदोर जोलोमोभाको व्यक्तित्वबाट प्रभावित हुन् ।

गोर्कीले यो उपन्यासमा सर्वहारा र बुर्जुवा वर्गको अवश्यभावी द्वन्द्व देखाएका छन् । त्यो कालखण्ड भने रुसी क्रान्तिभन्दा अगाडिको थियो । क्रान्ति आउँदै थियो, आउनेवाला थियो तर क्रान्तिको आहट गोर्कीले अगाडि नै सुनिसकेका थिए । अप्टोन सिंक्लैरको ‘जंगल’ सन् १९०४ मा लेखिएको थियो त्यसले अमेरिकी समाजको वर्गसंघर्षको चित्रण गर्दथ्यो । गोर्कीको ‘आमा’ सन् १९०६–०७ तिर लेखिएको थियो, यो रुसी समाजमा तत्कालिन वर्गसंघर्षको वर्णन थियो ।

यो एक कारण हो कि पश्चिमा समालोचकहरुले वर्गसंघर्षको चित्रण गर्ने उपन्यासको रुपमा सिंक्लैरको उदाहरण लिन्छन् तर गार्कीलाई कमै महत्व दिन्छन् । यहाँनेर यो प्रश्न सोध्न सकिन्छ, ‘के पश्चिमाहरु रुसी लेखकहरुलाई कमजोर र निम्नकोटीको देखाउने मनोविज्ञानबाट प्रेरित थिए ?’ होइन भन्न सकिन्न । किनकी गोर्कीलाई ५ पटक नोबेल साहित्य पुरष्कारका लागि नामांकन गरिएको थियोे तर पुरस्कार भने कहिल्यै दिइएन । तर पछि रुसबाट भागेर अमेरिका गएका अलेक्जेण्डर सोल्जेनिनित्सीनलाई त्यो पुरस्कार दिइयो । दुवै लेखकहरु जेल परेका थिए । फरक कति हो भने गोर्कीलाई शासनविराधी भावनाको कविता लेखेको आरोपमा जारशाहीले जेल हालेको थियो सोल्जेनिनित्सीनलाई कम्युनिष्ट शासक स्टालिनले जेल हालेका थिए ।

गोर्कीसँग पहिल्यैदेखि पश्चिमाहरुले गलत व्यवहार गरेका थिए । सन् १९०६ को अप्रिलमा जेल मुक्त भएइपछि गोर्की आफ्ना एक साथीको साथ सोसल डेमोक्रेटिक पार्टीका लागि आर्थिक सहयोग संकलन गर्न अमेरिका गएका थिए । त्यहाँ उनलाई अपमानजनक ढंगले होटलबाट निकालिएको थियो । यो अपमान गोर्कीले जीवनमा कहिल्यै बिर्सन नसकेको घटना थियो ।

स्टालिनले भने गोर्कीसंग फरक प्रकारको व्यवहार गरे । गोर्की इटालीमा निर्वासित जीवन विताइरहेका थिए । स्टालिनले उनलाई रुस फिर्ता आउन आग्रह गरे । उनलाई रुसमा ‘राष्ट्र कवि’ को उपाधी दिइने र स्वतन्त्रतापूर्वक लेख्ने वातावरण दिइने वचन दिए । साथै उनलाई ‘गार्ड अफ द लेनिन’ सम्मान दिइयो र उनको गाउँको नाम बद्लेर गोर्की गाउँ बनाइयो । यसबापत गोर्कीले स्टालिनको गुणगानका कयौं लेखहरु लेखे ।

गोर्कीका यी व्यवहारले मान्छेलाई आश्चर्यचकित पार्‍यो । अक्टोबर क्रान्तिको केही समयपछि नै गोर्कीको लेनिनसँग कुरो मिल्न छोडेको थियो । गोर्कीले लेनिनका कयौं नीतिहरुको कठोर आलोचना गरेका थिए । यो दाग गोर्कीको जीवनमा कहिल्यै मेटिएन की उनले स्टालिनजस्तो एक खुंखार तानशाहको समेत समर्थनमा लेखे भने उनी कुन प्रकारको क्रान्ति र स्वतन्त्रताका पक्षघर थिए ?

पछि गोर्की र स्टालिनको सम्बन्ध राम्रो रहेन । गोर्कीको मृत्युको बारेमा पनि अनेक आशंका गरिन्छ । कतिले गोर्की होम एरेस्टमा रहँदा निमोनिया भएर मरे भन्दछन् । कतिपयले स्टालिनले आफ्ना विरोधीहरुलाई सफाया गर्न बनाएको एक स्पेशल टास्कफोर्सको जासुसले गोर्कीलाई मारेको ठान्दछन् ।

जे होस्, गोर्की आफ्नो समयका एक बेजोड लेखक थिए । गोर्कीले साहित्यमा सर्वहारा वर्गको नायकत्वलाई स्थापित गरे र वर्गसंघर्षको साहित्यिक परम्पराका संस्थापक बन्न पुगे ।

(सत्याग्रहको हिन्दी संस्करणबाट भावानुवाद गरिएको)

default-addImage
default-addImage
प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

सम्बन्धित शीर्षकहरु

आजको लोकप्रिय